แนวทางการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรชีวภาพ

แนวทางการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรชีวภาพ

รศ.วันชัย ดีเอกนามกูล
ภาควิชาเภสัชเวท คณะเภสัชศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
ถ. พญาไท เขตปทุมวัน กรุงเทพฯ 10330

ความหลากหลายทางชีวภาพเป็นโลกของสิ่งมีชีวิต ซึ่งครอบคลุมตั้งแต่หน่วยพันธุกรรม ที่เป็นองค์ประกอบหน่วยย่อยที่สุด ไปจนถึงระบบนิเวศใหญ่ที่สิ่งมีชีวิตแต่ละชนิดอาศัยอยู่ องค์ประกอบจากหน่วยย่อยไปสู่หน่วยใหญ่นี้ อาจแยกออกเป็นความหลากหลายได้ 3 ระดับ คือ ความหลากหลายในระดับระบบนิเวศ (ecological diversity) ความหลากหลายในระดับสิ่งมีชีวิต (organismal diversity) และความหลากหลายในระดับพันธุกรรม (genetic diversity) ความหลากหลายในแต่ละระดับนี้ มีองค์ประกอบย่อยต่างๆ ซึ่งจัดแบ่งเป็นขั้นๆ โดยมีหน่วยย่อยของประชากร (populations) อยู่ร่วมกันในทั้ง 3 ระดับ (ภาพที่ 1) สำหรับมนุษย์นั้น ด้านหนึ่งก็เป็นส่วนหนึ่งของความหลากหลายทางชีวภาพในฐานะที่เป็นสิ่งมีชีวิตชนิดหนึ่ง แต่ในอีกด้านหนึ่งก็แยกตัวเองออกจากระบบ
แล้วทำการจัดกฎระเบียบปฏิสัมพันธ์ใหม่กับทุกหน่วยย่อยของทั้ง 3 ระดับ ส่งผลให้เกิดเป็น
วัฒนธรรมที่หลากหลายของมนุษย์ (cultural diversity) ซึ่งแต่ละกลุ่มพยายามที่จะหาประโยชน์ จากความหลากหลายทางชีวภาพในทุกระดับนับตั้งแต่มีการเกิดของมนุษยชาติ

Cultural Diversity : human interactions at all levels

ภาพที่ 1. องค์ประกอบและระดับต่างๆ ของความหลากหลายทางชีวภาพ ซึ่งมีองค์ประกอบของ populations เป็น องค์ประกอบร่วมในทั้ง 3 ระดับ และมนุษย์เป็นสิ่งมีชีวิตที่มีปฏิสัมพันธ์กับทุกระดับเกิดเป็นความหลาก หลายทางวัฒนธรรมมนุษย์

คงต้องยอมรับกันว่าพัฒนาการของสังคมมนุษย์ ตั้งแต่ในอดีตที่ผ่านมาได้อาศัยทรัพยากร
ชีวภาพหรือความหลากหลายทางชีวภาพเป็นปัจจัยเพื่อการยังชีพอยู่ตลอดเวลา มนุษย์ได้ใช้ประโยชน์จากทรัพยากรชีวภาพโดยตรงทั้งในรูปของ วัตถุสิ่งของ (goods) เพื่อการอุปโภค/บริโภค และในรูปของระบบนิเวศ ซึ่งเป็นลักษณะ การบริการ (services) ให้กับมนุษย์ทางด้านการพักผ่อนและท่องเที่ยว นอกจากนี้มนุษย์ยังได้ใช้ประโยชน์จากทรัพยากรชีวภาพในทางอ้อม ในรูปของการเป็นปัจจัยที่มีผลต่อ ความสมดุลของระบบนิเวศ และบรรยากาศโดยรวมของโลกที่ช่วยลดภัยธรรมชาติ ซึ่งส่งผลให้มนุษย์สามารถอาศัยอยู่บนโลกได้อย่างมั่นคงปลอดภัย ด้วยเหตุนี้ ความหลากหลายทางชีวภาพจึงสามารถถูกตีค่าได้โดยพิจารณาจากประโยชน์ในด้านต่างๆ ที่มนุษย์อาจจะได้รับ (ภาพที่ 2) ประโยชน์เหล่านี้เป็นสิ่งที่นักวิจัยทั้งหลายควรที่จะตระหนักและให้ความสนใจ เพื่อให้เกิดความชัดเจนในเป้าหมายของการศึกษาวิจัย ด้านความหลากหลายทางชีวภาพของประเทศไทย

ภาพที่ 2. คุณประโยชน์และคุณค่าของความหลากหลายทางชีวภาพ

ปัญหาด้านสิ่งแวดล้อมที่เกิดขึ้นทั่วโลกในปัจจุบัน มีสาเหตุมาจากการมุ่งใช้ความหลากหลายทางชีวภาพมาเพื่อตอบสนองมนุษย์ใน เชิงวัตถุและบริการ เป็นหลัก และมองข้ามบทบาททางอ้อมของสิ่งมีชีวิตเหล่านี้ มีส่วนต่อการเกื้อหนุนให้เกิดความสมดุลของสิ่งแวดล้อมโดยรวม ปัจจุบันมีข้อมูลชัดเจนที่ระบุว่าระบบนิเวศที่มีอยู่อย่างหลากหลายในโลก มีความแตกต่างในการให้ผลผลิตในเชิงวัตถุและบริการ ซึ่งหากสังคมมนุษย์เข้าไปรบกวน และใช้ประโยชน์จากระบบนิเวศชนิดใดชนิดหนึ่ง โดยปราศจากการบริหารจัดการที่ดีแล้ว ก็จะส่งผลกระทบต่อทั้งชนิดและปริมาณของความหลากหลายทางชีวภาพของทั้งโลก และตามมาด้วยการสูญเสียสภาพของระบบนิเวศโดยรวมไปในที่สุด ดังนั้นการศึกษาการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรชีวภาพ จึงควรที่จะดำเนินพร้อมๆ กันไปในทั้ง 2 ด้าน คือ ด้านการใช้ประโยชน์โดยตรงจากสิ่งมีชีวิตบางชนิดที่มีศักยภาพในเชิงพาณิชย์ และด้านการใช้ประโยชน์ในทางอ้อม เพื่อการรักษาทั้งสภาพของสิ่งแวดล้อมและความหลากหลายทางชีวภาพ ในทั้ง 2 กรณีจำเป็นต้องอาศัยการจัดการเข้ามามีส่วนร่วม เพื่อให้การใช้ประโยชน์ดังกล่าวมีลักษณะที่ยั่งยืน

การเสาะหาสิ่งมีชีวิตที่มีคุณประโยชน์และคุณค่าทางเศรษฐกิจนั้น อาจทำได้โดยการศึกษาจากภูมิปัญญาของมนุษย์ ในแต่ละพื้นที่ที่มีการสัมผัสกับความหลากหลายทางชีวภาพ มาเป็นระยะเวลายาวนาน จนสามารถคัดเลือกสิ่งมีชีวิตแต่ละชนิดมาใช้ประโยชน์ หรือไม่ก็โดยการใช้วิธีการทางวิทยาศาสตร์ เข้าไปศึกษาความสัมพันธ์ที่มีอยู่อย่างสลับซับซ้อน ของสิ่งมีชีวิตนานาชนิดในระบบนิเวศหนึ่งๆ (ภาพที่ 3) เป็นที่ทราบกันดีว่าความสัมพันธ์ของสิ่งมีชีวิตทั้งหลายในระบบนิเวศไม่ว่าจะเป็นในระหว่างพืชกับพืช พืชกับสัตว์ พืชกับเชื้อจุลินทรีย์ หรือพืชกับแมลง ล้วนแล้วแต่สื่อสารกันด้วยสารเคมี สารเคมีจากระบบนิเวศ (สาขาวิชา chemical ecology) เหล่านี้มักจะส่งผลต่อสิ่งมีชีวิตชนิดอื่นในลักษณะของการดึงดูด ขับไล่ ยับยั้งหรืออาจถึงขั้นทำให้ตายได้ ปรากฎการณ์เหล่านี้อาจสังเกตพบเห็นโดยนักชีววิทยาในขณะทำการสำรวจ ซึ่งหากให้ข้อมูลกับนักเคมีและนักชีวเคมีแล้ว ก็อาจจะนำไปสู่การศึกษาวิจัยที่สามารถค้นพบยาใหม่ หรือสารธรรมชาติที่สามารถควบคุมศัตรูของพืชเศรษฐกิจได้

ภาพที่ 3. การใช้ประโยชน์จากความหลากหลายทางชีวภาพในแง่การค้นหาสารธรรมชาติ ทำให้มีปฏิสัมพันธ์ระหว่าง
สิ่งมีชีวิตด้วยกัน

นอกจากนี้ กระบวนการทางชีวภาพ (biological processes) ที่เกิดขึ้นในตัวของสิ่งมีชีวิต
ไม่ว่าจะเป็นพืช สัตว์หรือเชื้อจุลินทรีย์ ยังมีศักยภาพที่จะนำมาใช้ประโยชน์ในเชิงพาณิชย์อีกด้วย
การศึกษาวิจัยทางด้านนี้มักถูกจัดเป็นสาขาของเทคโนโลยีชีวภาพ (biotechnology) เช่น การใช้ประโยชน์ในระดับเอนไซม์ เพื่อการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างทางเคมีของสารตั้งต้น ให้เป็นสารที่มีประโยชน์ในเชิงพาณิชย์ หรือการใช้องค์ความรู้พื้นฐานด้านเมตาบอลิซึม มาเป็นข้อมูลในการพัฒนาสิ่งมีชีวิตที่เกี่ยวข้อง ให้มีความสามารถในการผลิตสารเป้าหมายในปริมาณสูงขึ้นโดยใช้เทคโนโลยี
ชีวภาพ หรือโดยวิธีทางพันธุวิศวกรรม ปัจจุบันเป็นที่ทราบกันดีว่าการใช้ประโยชน์จากศักยภาพ ของกระบวนการทางชีวภาพนั้น มีทั้งในด้านอุตสาหกรรม (โดยเฉพาะด้านอาหาร) ด้านสิ่งแวดล้อม (เช่น การทำความสะอาดแหล่งน้ำที่ปนเปื้อนด้วยน้ำมัน และสารอินทรีย์อื่น) ตลอดจนด้านการแพทย์ (เช่น การผลิตยารักษาโรค) (ภาพที่ 4)

ภาพที่ 4. การใช้ประโยชน์จากการศึกษาด้านกระบวนการชีวภาพ

สำหรับในแง่อนุกรมวิธาน (Taxonomy) การศึกษาวิจัยทางด้านนี้จะสามารถนำไปสู่ความเข้าใจ ในเรื่องวิวัฒนาการของสิ่งมีชีวิตกลุ่มต่างๆ ทำให้ทราบว่าสิ่งมีชีวิตหนึ่งๆ มีความใกล้ชิดในแง่พันธุกรรมใกล้เคียงกับสิ่งมีชิวตชนิดใดบ้าง ข้อมูลเหล่านี้จะมีประโยชน์อย่างมาก ต่อการใช้สิ่งมีชีวิตที่มีสปีชีส์ที่ใกล้เคียงกันมาทดแทนสปีชีส์ ที่นำมาใช้ประโยชน์ในเชิงพาณิชย์อยู่แล้ว นอกจากนี้ความเข้าใจในเรื่องของอนุกรมวิธาน ยังสามารถนำไปสู่การวางแผนเพื่อการจัดการ ด้านอนุรักษ์พันธุ์ในรูปแบบต่างๆ ไม่ว่า จะเป็นในเรื่องของการจัดสวนสัตว์และพืชธรรมชาติ หรือในรูปแบบของสวนสัตว์และสวนพฤกษศาสตร์เพื่อการศึกษาวิจัยอีกด้วย (ภาพที่ 5)

ภาพที่ 5. การใช้ประโยชน์จากการศึกษาด้านอนุกรมวิธาน

ในแง่ความหลากหลายทางพันธุกรรม (genetic diversity) อาจกล่าวได้ว่าในอดีตที่ผ่านมามนุษย์ในภูมิภาคต่างๆ ของโลก ได้ทำการคัดเลือกพันธุกรรมของพืช จนกระทั่งได้พันธุ์พืชที่มีความเหมาะสมต่อการผลิตอาหาร ในแต่ละพื้นที่ของโลก (ภาพที่ 6) สำหรับประเทศในเขตร้อนชื้นอย่างประเทศไทย ซึ่งมีความหลากหลายของพืชอยู่เป็นจำนวนมากที่ยังไม่มีการศึกษาลงไปถึงระดับ
พันธุกรรม มีความเป็นได้สูงว่าการศึกษาด้านความหลากหลายทางพันธุกรรม จะนำไปสู่การค้นพืชที่สามารถนำมาใช้ประโยชน์ทางด้านนี้ (ภาพที่ 7)

ภาพที่ 6. บริเวณต่างๆ ในโลกที่เป็นแหล่งความหลากหลายทางพันธุกรรมของพืชที่ให้อาหารแต่ละชนิด
(จากหนังสือ Primack, R.B. 1993. Essentials of Conservation Biology. Sinauer Associates, Suderland, Mass).

ภาพที่ 7. การใช้ประโยชน์จากความหลากหลายด้านพันธุกรรม

จากข้อมูลทั้งหมดที่กล่าวมา อาจสรุปได้ว่าความหลากหลายทางชีวภาพมีคุณประโยชน์ต่อมนุษย์อย่างยิ่ง ทั้งทางตรงโดยตัวของมันเอง และทางอ้อมโดยการรักษาความสมดุลของสภาวะโลกให้มนุษย์สามารถดำรงชีวิตอยู่ได้ ภาพกว้างทั้งหมดนี้ คงจะทำให้นักวิจัยมองเห็นว่าการศึกษาความหลากหลายทางชีวภาพไม่ว่าจะเป็นระดับระบบนิเวศ ระดับสิ่งมีชีวิต หรือระดับพันธุกรรม ล้วนแล้วแต่ส่งผลต่อการใช้ประโยชน์ของมนุษย์ ซึ่งสามารถจัดการให้เกิดความยั่งยืนได้ ที่สำคัญคือนักวิจัยในสาขาต่างๆ จะต้องมาทำงานร่วมกัน และหาองค์ความรู้ที่สามารถเชื่อมโยงกันได้ จึงจะก่อให้เกิดประโยชน์ในเชิงสมดุล กับการอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพ

สำหรับประเทศไทยซึ่งมีฐานองค์ความรู้จากโครงการ BRT ที่ดำเนินการในระยะ 5 ปีที่ผ่านมา การศึกษาเพื่อการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรชีวภาพในระยะ 5 ปีต่อไปควรจะเข้าสู่มิติใหม่ซึ่งประกอบด้วยหัวข้อดังต่อไปนี้คือ