about course

กลุ่มเป้าหมาย

ไม่ว่าท่านจะเป็นครู อาจารย์ ผู้สอนวิชาวิทยาศาสตร์ชีวภาพ สิ่งแวดล้อมหรือสังคมศาสตร์ในสถาบันการศึกษาระดับต่างๆ นักวิจัย นักการศึกษา นักธุรกิจ ผู้ทำงานในองค์กรพัฒนาเอกชน(NGO) ตลอดจนนิสิต นักศึกษาระดับปริญญาตรีทุกสาขา ผู้ประกอบธุรกิจการท่องเที่ยวทั่วไทย ผู้ที่อยู่ในแวดวงการเมืองระดับประเทศ และระดับท้องถิ่น และสื่อมวลชน ที่มีความสนใจในด้านการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ และสิ่งแวดล้อม และการพัฒนาอย่างยั่งยืน ล้วนมีสิทธิ์สมัครลงทะเบียนเรียนวิชาดังกล่าวได้ทั้งสิ้น

วัตถุประสงค์

ส่งเสริมให้ผู้เรียนมีความรู้ ความเข้าใจที่ถูกต้องเกี่ยวกับความหลากหลายทางชีวภาพ เห็นคุณค่าและความสำคัญ ของทรัพยากรชีวภาพที่เป็นสมบัติล้ำค่าของโลกและของประเทศไทย ได้ตระหนักถึงสถานการณ์ปัจจุบันของความหลากหลายทางชีวภาพ ของโลกที่เสื่อมโทรมลง และเต็มใจที่จะมีส่วนร่วมในการอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพในประเทศ
เปิดโลกทัศน์ทางวิทยาศาสตร์โดยเฉพาะวิทยาศาสตร์พื้นฐาน ชีววิทยา อนุกรมวิธาน นิเวศวิทยา แก่ผู้เรียน และเพื่อให้ผู้เรียนสามารถนำความรู้ และประสบการณ์ที่ได้รับ จากวิชานี้ไปใช้ประโยชน์ในการศึกษาปัจจุบันหรือการศึกษาต่อในระดับสูงขึ้นไป หรือ นำไปใช้ประโยชน์ในการปฏิบัติงานทั้งทางตรงและทางอ้อมต่อไป
เปิดโอกาสให้ผู้เรียนได้เรียนรู้ด้วยตนเอง และใช้ศักยภาพของระบบเครือข่ายWorld Wide Web เพื่อแสวงหาความรู้ด้านความหลากหลายทางชีวภาพในระดับโลก และระดับประเทศจากแหล่งต่างๆ ใน Internet ให้ได้มากที่สุด

ผู้สอน

กลุ่มผู้สอนวิชานี้เป็นคณาจารย์ผู้ทรงคุณวุฒิจากมหาวิทยาลัยที่มีชื่อเสียง และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องกับวิทยาศาสตร์ชีวภาพ ซึ่งล้วนเป็นผู้ที่ได้รับการสนับสนุนจากโครงการ BRT ในการศึกษาวิจัยในด้านความหลากหลายทางชีวภาพมาแล้ว และอยู่ในวงการวิทยาศาสตร์พื้นฐาน ได้แก่

• ผศ.ดร.กำธร ธีรคุปต์ และ รศ.ดร.สมศักดิ์ ปัญหา
ภาควิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
• ผศ.ดร.กัณฑรีย์ บุญประกอบ ภาควิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยรามคำแหง และ
อาจารย์ขจรศักดิ์ วงศ์ชีวรัตน์ แผนกวิทยาศาสตร์ สถาบันเทคโนโลยีราชมงคล วิทยาเขตเทคนิคกรุงเทพ
• รศ.ดร.ทวีศักดิ์ บุญเกิด และ ดร.ต่อศักดิ์ สีลานันท์
ภาควิชาพฤกษศาสตร์ คณะวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
• ศ.ลัดดา วงศ์รัตน์ และ อาจารย์สมหมาย เจนกิจการ
ภาควิชาชีววิทยาประมง คณะประมง มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์
• Prof. Dr. Warren Brockelman มหาวิทยาลัยมหิดล

นอกจากนั้นยังมีวิทยากรรับเชิญอีกหลายท่านจากโครงการ BRT ศูนย์ความหลากหลายทางชีวภาพ สวทช. และ NGOด้านสิ่งแวดล้อมที่จะมาให้ความรู้เพิ่มเติมแก่ท่านบนเว็บ ซึ่งล้วนเป็นข้อมูลข่าวสารที่ทันสมัยและชวนติดตามทั้งสิ้น

เนื้อหาโดยย่อ

ความหมายที่แท้จริงของความหลากหลายทางชีวภาพ คุณค่า ความสำคัญและประโยชน์ที่มนุษยชาติได้ใช้จากความหลากหลายทาง ชีวภาพ สถานภาพปัจจุบันที่เสื่อมโทรมลงไปมากอันมีสาเหตุมาจากกิจกรรมต่างๆ ของมนุษย์ การแก้ปัญหา ความสูญเสียความหลากหลายทางชีวภาพของประชาคมโลก สถานภาพสิ่งมีชีวิตในประเทศไทย วิธีการอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพของประชาคมโลก การอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพให้ได้ใช้ประโยชน์อย่างยั่งยืน ความหลากหลายทางชีวภาพของกลุ่มพืช กลุ่มสัตว์ แพลงก์ตอน ไลเคน เห็ด รา จุลินทรีย์ในประเทศไทย องค์ความรู้ใหม่ๆ ที่ได้จากการศึกษาวิจัยจากโครงการ BRT ภูมิปัญญาท้องถิ่นกับความหลากหลายทางชีวภาพ ในยุคของความก้าวหน้าทางเทคโนโลยีชีวภาพสมัยใหม่แห่งสหัสวรรษ 2000 รวมถึงผลกระทบจากการค้าพืชป่า สัตว์ป่า และผลิตภัณฑ์จากสัตว์ป่า ที่มีต่อความหลากหลายทางชีวภาพในประเทศไทยและประเทศเพื่อนบ้าน

ก. ความหลากหลายทางชีวภาพของกลุ่มพืชในประเทศไทย

plant1 plant2

รศ. ดร. ทวีศักดิ์ บุญเกิด และ ดร.ต่อศักดิ์ สีลานนท์ จากภาควิชาพฤกษศาสตร์ คณะวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย จะเป็นสื่อกลางนำผู้เรียน เข้าไปสู่อาณาจักรพืช และรู้จักกับ "พืช" ให้ถ่องแท้ โดยย้อนอดีตไปตั้งแต่กำเนิดและวิวัฒนาการของพืชในแต่ละช่วง การปรับตัวของพืชเมื่อขึ้นมาอยู่บนบก การจัดจำแนกพืชในโลกนี้ ให้เป็นหมวดหมู่ตามเกณฑ์ต่างๆ ที่เป็นมาตรฐานสากล ติดตามด้วยความหลากหลายของพืชที่มีอยู่ในโลกทั้งที่มีเนื้อเยื่อลำเลียง และไม่มีเนื้อเยื่อลำเลียง และหัวข้อสำคัญ คือ สถานภาพของพืชในประเทศไทย ที่คนไทยทุกคนควรมีความรู้อยู่บ้าง ได้แก่ พืชถิ่นเดียว พืชหายาก พืชที่มีแนวโน้มสูญพันธุ์ พืชใกล้สูญพันธุ์ และพืชที่สูญพันธุ์ไปแล้วโดยสิ้นเชิงจากประเทศไทย

นอกจากนั้นผู้เรียนยังจะได้รับความรู้เกี่ยวกับพฤกษศาสตร์พื้นบ้านที่แสดงให้เห็นภูมิปัญญาชาวบ้าน ของคนไทยในการนำพืชมาใช้ประโยชน์ในแง่ต่างๆ อีกด้วย ไม่ว่าจะใช้เป็นอาหาร พืชสมุนไพร พืชให้สีย้อม เป็นต้น รวมทั้งตัวอย่างของการศึกษาวิจัยวิทยาศาสตร์พื้นฐานในด้านพืช เช่น การสำรวจและศึกษาพรรณไม้เฉพาะพื้นที่ เฉพาะกลุ่ม และเฉพาะวงศ์ เป็นต้น

ข. ความหลากหลายทางชีวภาพของแพลงก์ตอนในประเทศไทย

plankton1 plankton2

ศ. ลัดดา วงศ์รัตน์ และอาจารย์สมหมาย เจนกิจการ จากภาควิชาชีววิทยาประมง คณะประมง มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ จะนำผู้เรียนไป "สัมผัส" กับความงามภายใต้กล้องจุลทรรศน์ และ "รู้จัก" กับสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กในน้ำทั้งแพลงก์ตอนพืช และ แพลงก์ตอนสัตว์ที่พบเห็นได้ในแหล่งน้ำทุกประเภท จนอาจกล่าวได้ว่า "ที่ใดมีน้ำที่นั่นมีแพลงก์ตอน" หรือ "น้ำ คือ ชีวิต" นั่นเอง เพราะยังมีสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กอีก มากมายมหาศาลที่อาศัยอยู่ในแหล่งน้ำ และมีความสำคัญต่อระบบนิเวศทางน้ำและมีความสำคัญทางเศรษฐกิจ เช่น การเป็นผู้ผลิตเบื้องต้นในห่วงโซ่อาหาร การเป็นผู้ผลิตออกซิเจนให้กับระบบนิเวศทางน้ำ การผลิตในเชิงอุตสาหกรรมเพื่อเป็นอาหารเสริม การนำไปเป็นอาหารในอุตสาหกรรมเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ และอีกไม่นานแพลงก์ตอนจะมีบทบาทโดดเด่น ในการเป็นดัชนีชี้วัดคุณภาพน้ำในแหล่งน้ำต่างๆ นอกเหนือไปจากค่า BOD ที่เราคุ้นเคยกันอยู่

นอกจากนั้นผู้เรียนยังจะได้รับความรู้เกี่ยวกับสถานภาพความหลากหลายของแพลงก์ตอนในประเทศไทย อันเป็นข้อมูลใหม่ที่ได้จากการศึกษาวิจัยชุดใหญ่ซึ่งครอบคลุมพื้นที่ทั่วประเทศ ประการสุดท้ายคือ ความเพลิดเพลินกับรูปลักษณ์ที่สวยงาม แปลกประหลาดมหัศจรรย์ของแพลงก์ตอนนานาพันธุ์ ที่อาศัยอยู่ในบ้านเมืองเรานี้เอง และเป็น "ทรัพย์ในน้ำ" ของแผ่นดินไทย

ค. ความหลากหลายทางชีวภาพของไลเคนในประเทศไทย

lichen1

ผศ. ดร. กัณฑรีย์ บุญประกอบ ภาควิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยรามคำแหง และอาจารย์ขจรศักดิ์ วงศ์ชีวรัตน์ จากแผนกวิทยาศาสตร์สถาบันเทคโนโลยีราชมงคล วิทยาเขตเทคนิคกรุงเทพ ในฐานะทีมงานวิจัยไลเคน ชุดบุกเบิกของประเทศไทย จะนำเรื่องราวของ "ไลเคน" ที่หลายคนเคยเห็น และเข้าใจว่าเป็น "ขี้กลาก" ของต้นไม้ และองค์ความรู้ใหม่ๆ ที่ได้รับจากการศึกษาวิจัย ไลเคนในประเทศไทยมาให้แก่ผู้เรียน ต่อไปนี้ ความลับของไลเคน (ชีวิตคู่ระหว่าง รากับสาหร่าย) จะถูกเปิดเผยให้สาธารณชน ได้รับทราบตั้งแต่เรื่องประวัติความเป็นมา ของการศึกษาไลเคนในเมืองไทยเมื่อร้อยปีก่อนจนถึงปัจจุบัน รูปร่างลักษณะของไลเคนที่พบเห็นได้โดยง่าย การดำรงชีวิตที่น่าทึ่ง การแพร่กระจาย และการสืบพันธุ์ในสภาพแวดล้อมต่างๆ ของประเทศไทย และที่สำคัญคือ ประโยชน์ของไลเคนที่หลายคนนึกไม่ถึง ได้แก่ การใช้เป็นอาหาร ยาสมุนไพร ใช้ในการหมัก ใช้เป็นสีย้อม เป็นส่วนประกอบของน้ำหอม การใช้เป็นดัชนีบ่งชี้คุณภาพอากาศและเป็นดัชนีบ่งบอกความเป็นกรด-ด่าง และการใช้ประโยชน์ในงานตรวจอายุวัสดุ หรือ วัตถุโบราณ เป็นต้น

จากการศึกษาของทีมนักวิจัยไลเคนชุดแรกของประเทศไทย ทำให้เรามีองค์ความรู้ใหม่ๆ และทราบว่ามีความหลากหลายของไลเคนมากมายหลายสายพันธุ์ บางชนิด ก็เป็นชนิดใหม่ในโลกอีกด้วย ความหวังที่เราจะนำสารสกัดธรรมชาติจากไลเคน มาใช้ประโยชน์จึงมีความเป็นไปได้สูงในอนาคต

ง. ความหลากหลายทางชีวภาพของสัตว์ในประเทศไทย

ผศ.ดร.กำธร ธีรคุปต์ และรศ.ดร.สมศักดิ์ ปัญหา จากภาควิชาชีววิทยาคณะวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย จะนำผู้เรียนไปสู่ อาณาจักรสัตว์ที่ยิ่งใหญ่ เพื่อทำความเข้าใจ เกี่ยวกับอนุกรมวิธานของสิ่งมีชีวิต และเห็นภาพรวมของจำนวน ชนิดของสิ่งมีชีวิตที่รู้จักกันในโลกและในประเทศไทย ข้อมูลต่างๆ เกี่ยวกับกลุ่มสัตว์มีกระดูกสันหลัง และไม่มีกระดูกสันหลังในประเทศไทย และสถานภาพของกลุ่มสัตว์ในประเทศไทย เหล่านี้ล้วนมีความสำคัญไม่น้อย จึงเป็นอีกเรื่องหนึ่งที่ผู้เรียนวิชานี้ ควรรับทราบ เพราะกลุ่มสัตว์เป็น "ทรัพยากรชีวภาพ" กลุ่มใหญ่ที่มีประโยชน์ทั้งทางตรง และทางอ้อมแก่มนุษย์และระบบนิเวศ ทั้งมีคุณค่าทางเศรษฐกิจ วิชาการและสังคม จึงจำเป็นที่จะต้องมีการอนุรักษ์ไว้เพื่อให้สามารถ นำมาใช้ประโยชน์ได้ อย่างยั่งยืน

องค์ความรู้ใหม่ที่ได้รับจากการศึกษาวิจัยเกี่ยวกับสัตว์เลื้อยคลานและสัตว์สะเทินน้ำสะเทินบก และกลุ่มสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลัง เช่น เต่า ตะพาบน้ำ งูดิน และหอยทากจิ๋ว เป็นต้น จะเป็นตัวอย่างของงานศึกษาวิจัย ในด้านนี้ที่นำมาให้ผู้เรียนได้รับรู้ และอาจส่งผล ให้ผู้เรียนอยากมีส่วนร่วมในการอนุรักษ์ ความหลากหลายทางชีวภาพของกลุ่มสัตว์ในประเทศไทยต่อไป

จ. ความหลากหลายทางชีวภาพของจุลินทรีย์

ถึงแม้ว่าประเทศไทยจะมีความหลากหลายทางชีวภาพของจุลินทรีย์สูง แต่การสำรวจสิ่งมีชีวิตในกลุ่มนี้ยังมีไม่มากนัก ที่ผ่านมาได้มีการศึกษาวิจัยความหลากหลายทางชีวภาพของจุลินทรีย์ในกลุ่มเห็ด รา ไลเคน แบคทีเรีย รวมไปถึงสาหร่ายและแพลงก์ตอนต่างๆ เช่น โครงการเก็บรวบรวมจุลินทรีย์ที่ทนเค็ม การเก็บรวบรวมสายพันธุ์ราในดินและน้ำ การสำรวจสายพันธุ์ราที่ทำให้เกิดโรคในแมลง การสำรวจเห็ดในภูมิภาคต่างๆ เพื่อมาจำแนกชนิดและศึกษาการใช้ประโยชน์จากเห็ดเหล่านั้น
เนื่องจากมีการนำจุลินทรีย์ไปใช้ประโยชน์มากมายหลายด้าน เช่น ในอุตสาหกรรมอาหาร การแพทย์ และสิ่งแวดล้อม (จุลินทรีย์กำจัดคราบน้ำมัน แบคทีเรียในบ่อบำบัดน้ำเสีย ) เป็นต้น ปัจจุบันจึงมีหน่วยงานที่
ศึกษาวิจัยและรวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับจุลินทรีย์หลายแห่งและได้กลายเป็นแหล่งข้อมูลที่สำคัญ ได้แก่ ศูนย์เก็บและรวบรวมจุลินทรีย์ BIOTEC ศูนย์จุลินทรีย์ สถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งประเทศไทย เป็นต้น

จุลินทรีย์บางชนิดในยุค ค.ศ.2001 ถูกนำมาใช้ในทางที่ไม่เหมาะสม คือ การนำมาพัฒนาเป็นอาวุธชีวภาพ เพราะผลิตได้ง่าย มีราคาถูกและได้ผลการทำลายที่มีอานุภาพร้ายแรง เช่น เชื้อโรคแอนแทรกซ์ เชื้ออีโบลา เป็นต้น
ผู้เรียนจะศึกษาเรื่องความหลากหลายทางชีวภาพจากจุลินทรีย์ได้ โดยการอ่านบทความที่เราได้รวบรวมมาไว้ให้จากหลายแหล่ง และจากการไปศึกษาด้วยตนเองในเว็บไซต์ที่เกี่ยวข้อง ที่เราได้เชื่อมโยงไว้ให้แล้ว (Web Links) ซึ่งมีการจัดทำเนื้อหาในสองระดับ คือ ระดับเบื้องต้นสำหรับผู้ที่ไม่มีพื้นฐานทางวิทยาศาสตร์มากนัก (www.scithai.com) และระดับสูงสำหรับนักวิชาการหรือนักวิจัย (www.tsir.or.th)

ฉ. ความหลากหลายทางชีวภาพกับภูมิปัญญาท้องถิ่น

อีกมิติหนึ่งของความหลากหลายทางชีวภาพ ที่สำคัญไม่ยิ่งหย่อนไปกว่ามิติทางวิทยาศาสตร์ คือ มิติทางสังคมศาสตร์ ซึ่งเกี่ยวข้องกับเศรษฐกิจ สังคม และภูมิปัญญาท้องถิ่น การศึกษาวิจัยด้านวิทยาศาสตร์พื้นฐาน

จึงต้องผสมผสานกับงานวิจัยด้านสังคมศาสตร์และเศรษฐศาสตร์ ของชุมชมท้องถิ่นด้วยจึงจะครบถ้วน ในเรื่องของการสร้างองค์ความรู้ให้กับสังคมไทย เช่น การศึกษาพืชสมุนไพร พืชอาหาร พืชที่ให้สีย้อมธรรมชาติ การเก็บเกี่ยวผลผลิตจากป่าอย่างยั่งยืน เป็นต้น ถึงแม้ว่าการศึกษาวิจัยในด้านนี้จะเป็นเรื่องค่อนข้างใหม่และเป็นสหวิทยาการ แต่ความร่วมมือร่วมใจจากหลายๆ ฝ่าย ไม่ว่าจะเป็นนักวิชาการ สถาบันการศึกษาในท้องถิ่นนั้น องค์กรเอกชน (NGOs) ปราชญ์ชาวบ้าน ฯลฯ ที่มีอย่างต่อเนื่องและจริงจัง ย่อมทำให้เราสามารถอนุรักษ์และหาทางใช้ประโยชน์จากทรัพยากรชีวภาพ ที่เปรียบเสมือนขุมทรัพย์ล้ำค่าในบ้านเมืองเราได้อย่างยั่งยืน
ผู้เรียนจะศึกษาหาความรู้ในเรื่องนี้ได้จากบทความที่เราได้รวบรวมมาไว้ให้แล้ว (Link ไปที่บทความต่างๆ ได้แก่ เรื่องดอนปู่ตา เป็นต้น)

ช. ผลกระทบจากการค้าพืชป่า สัตว์ป่า และผลิตภัณฑ์จากสัตว์ป่า ที่มีต่อความหลากหลายทางชีวภาพในประเทศไทยและประเทศเพื่อนบ้าน

ตราบใดที่การลักลอบล่าและค้าขายสัตว์ป่า รวมทั้งผลิตภัณฑ์จากสัตว์ป่ายังคงมีอยู่ การสูญเสียความหลากหลายทางชีวภาพของโลก และของประเทศไทยก็ยังเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่อง จึงถึงเวลาแล้วที่เราจะต้องช่วยกันรณรงค์เพื่อการไม่ค้าสัตว์ป่าและพืชป่า ที่ถูกคุกคามหรือตกอยู่ในภาวะใกล้สูญพันธุ์ เพื่อยุติธุรกิจการค้าที่ผิดกฏหมายเหล่านั้น และเพื่อดำรงไว้ซึ่งความหลากหลายทางชีวภาพในประเทศไทยและประเทศเพื่อนบ้าน ด้วยการช่วยกันเผยแพร่ข้อมูลที่ได้รับรู้จากหัวข้อนี้ และสร้างจิตสำนึกในการอนุรักษ์ทรัพยากรชีวภาพแก่ประชาชน เพื่อนำไปสู่การลด ละ และเลิกการค้าพืชป่า-สัตว์ป่า-ของป่าหายากให้ได้ในที่สุด ข้อมูลข่าวสารที่ทันสมัยและทันต่อเหตุการณ์ในแง่มุมนี้ ซึ่งเกี่ยวกับการอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพอีกทางหนึ่ง จะถูกรวบรวมและเรียบเรียงมานำเสนอต่อสายตาของท่านบนเว็บไซต์ในวิชานี้โดย ทิพยรัตน์ หาญสืบสาย นักวิชาการ สบวท. ผู้จัดการโครงการ web-based course วิชา ความหลากหลายทางชีวภาพในประเทศไทย